Wolny komputer po formacie? Źródła problemu i szybkie rozwiązania

Świeża instalacja systemu Windows to dla wielu z nas symbol nowego początku szybkiego, responsywnego komputera, wolnego od dawnych problemów. Niestety, często po kilkunastu minutach czy godzinach od zakończenia formatowania, pojawia się frustracja: komputer wcale nie działa tak szybko, jakbyśmy tego oczekiwali. Wręcz przeciwnie, potrafi być irytująco wolny, a dysk pracuje na 100%.

Wielu użytkowników w takiej sytuacji myśli, że coś poszło nie tak lub że ich sprzęt jest uszkodzony. Z mojego doświadczenia jako ekspertki wynika jednak, że w większości przypadków jest to zupełnie normalne zachowanie systemu. Ten artykuł wyjaśni, dlaczego świeżo zainstalowany system Windows może działać wolno i jak krok po kroku rozwiązać ten problem. Dowiesz się, jak zdiagnozować przyczynę i przywrócić pełną wydajność komputera.

Cierpliwość to cnota: Co naprawdę dzieje się "pod maską" tuż po instalacji Windows?

Kiedy instalujesz system Windows od nowa, wydaje się, że wszystko powinno działać błyskawicznie. System jest przecież "czysty", bez zbędnych programów i zaśmiecających plików. Dlaczego więc często odczuwamy spowolnienia? Odpowiedź tkwi w intensywnych procesach, które dzieją się w tle, często niezauważalnych na pierwszy rzut oka.

Głównym winowajcą jest zazwyczaj Windows Update. Po świeżej instalacji system musi pobrać i zainstalować setki, a czasem tysiące megabajtów aktualizacji, poprawek bezpieczeństwa i podstawowych sterowników, które nagromadziły się przez lata od wydania danej wersji Windows. Ten proces potrafi mocno obciążyć procesor, dysk twardy, a także łącze internetowe. Komputer staje się wtedy mniej responsywny, a uruchamianie programów trwa dłużej. To normalne zachowanie system po prostu "dogania" najnowsze standardy bezpieczeństwa i funkcjonalności.

Drugim znaczącym pożeraczem zasobów jest indeksowanie plików. Usługa wyszukiwania systemu Windows rozpoczyna skanowanie całego dysku, aby stworzyć indeks wszystkich plików. Dzięki temu późniejsze wyszukiwanie plików jest znacznie szybsze. Niestety, ten proces jest bardzo obciążający dla dysku, zwłaszcza jeśli masz duży dysk twardy (HDD) z wieloma plikami. Może trwać od kilkudziesięciu minut do nawet kilku godzin, w zależności od pojemności dysku i jego prędkości.

Warto więc uzbroić się w cierpliwość. Te początkowe spowolnienia są często tylko przejściowe i ustąpią, gdy system zakończy swoje "porządki".

Format to nie wszystko kiedy problem leży głębiej, w Twoim sprzęcie

Często traktujemy formatowanie jako magiczne rozwiązanie na wszystkie problemy z wolnym komputerem. I w wielu przypadkach tak jest usuwa wirusy, zbędne programy i błędy systemowe. Jednak co, jeśli po świeżej instalacji system nadal działa wolno? Wtedy musimy spojrzeć głębiej, bo problem może leżeć w samym sprzęcie.

Najczęstszym winowajcą jest tu zużywający się lub uszkodzony dysk twardy (HDD). Nawet najnowszy system Windows zainstalowany na takim dysku będzie działał bardzo wolno. Długie czasy dostępu, niskie prędkości transferu danych i potencjalne błędy odczytu/zapisu sprawiają, że cały system staje się ociężały. Formatowanie nie naprawi fizycznego uszkodzenia dysku, a jedynie zainstaluje system na problematycznym nośniku.

Innym, często pomijanym aspektem, są ustawienia BIOS/UEFI. Po formacie lub resetowaniu BIOS-u do ustawień fabrycznych, tryb pracy dysku może zostać zmieniony z optymalnego AHCI na starszy IDE, co drastycznie obniża wydajność, zwłaszcza dysków SSD. Upewnienie się, że te ustawienia są prawidłowe, jest kluczowe.

Warto także rozróżnić "czystą instalację" z nośnika instalacyjnego (USB/DVD) od funkcji "Resetuj ten komputer" w systemie Windows. Ta druga opcja, choć wygodna, może nie rozwiązać wszystkich problemów, ponieważ czasami pozostawia pewne pliki systemowe lub sterowniki, które mogą być źródłem konfliktów. Prawdziwa "czysta instalacja" zawsze daje najlepsze rezultaty, ale nawet ona nie jest lekarstwem na problemy sprzętowe.

Krok 1: Zdiagnozuj winowajcę Menedżer Zadań prawdę ci powie

Zanim zaczniemy cokolwiek zmieniać w systemie, musimy zdiagnozować, co dokładnie spowalnia nasz komputer. Najlepszym i najprostszym narzędziem do tego jest wbudowany w Windows Menedżer Zadań. To on pokaże nam, który podzespół jest "wąskim gardłem" czy to procesor, pamięć RAM, czy może dysk.

Jak odczytać dane z Menedżera Zadań i zidentyfikować "wąskie gardło"?

Uruchomienie Menedżera Zadań jest bardzo proste. Możesz to zrobić na kilka sposobów:

• Naciśnij kombinację klawiszy Ctrl+Shift+Esc.
• Naciśnij kombinację klawiszy Ctrl+Alt+Del i wybierz "Menedżer Zadań".
• Kliknij prawym przyciskiem myszy na pasek zadań i wybierz "Menedżer Zadań".

Po uruchomieniu, przejdź do zakładki "Procesy" lub "Wydajność". W zakładce "Procesy" zobaczysz listę wszystkich uruchomionych aplikacji i procesów systemowych, wraz z informacjami o tym, ile zasobów zużywają. Zwróć uwagę na kolumny:

• CPU (Procesor): Pokazuje procentowe użycie procesora przez dany proces.
• Pamięć (RAM): Pokazuje ilość pamięci RAM zużywanej przez proces.
• Dysk: Pokazuje, jak intensywnie dany proces korzysta z dysku twardego (odczyt/zapis).
• Sieć: Pokazuje wykorzystanie łącza internetowego.

Sortując kolumny malejąco (klikając na nagłówek kolumny), możesz szybko zidentyfikować, który proces najbardziej obciąża dany podzespół. To klucz do zrozumienia, co spowalnia Twój komputer.

Dysk na 100%? Znamy tego sprawcę i wiemy, jak go namierzyć

Jednym z najczęstszych i najbardziej irytujących objawów spowolnienia po świeżej instalacji jest stałe obciążenie dysku na poziomie 99-100% w Menedżerze Zadań. Kiedy dysk pracuje na pełnych obrotach, cały system staje się niezwykle wolny, a nawet proste operacje trwają wieki. Z mojego doświadczenia wynika, że najczęściej winne są:

1. Windows Update: Jak już wspomniałam, system intensywnie pobiera i instaluje aktualizacje. Te operacje wymagają ciągłego odczytu i zapisu danych na dysku.
2. Indeksowanie plików: Usługa indeksowania, tworząca bazę danych dla wyszukiwarki, również bardzo mocno obciąża dysk.
3. SuperFetch / Prefetch (SysMain): Te usługi mają za zadanie przyspieszać uruchamianie często używanych aplikacji, ale zaraz po instalacji mogą generować duże obciążenie dysku, analizując wzorce użycia.
4. Antywirus: Nawet wbudowany Windows Defender po instalacji może przeprowadzać pełne skanowanie systemu, co obciąża dysk.
5. Problemy z samym dyskiem twardym (HDD): Jeśli masz stary dysk HDD, jego zużycie lub uszkodzenia mogą być prawdziwą przyczyną stałego obciążenia.

Aby zidentyfikować konkretne procesy, które obciążają dysk, w Menedżerze Zadań w zakładce "Procesy" posortuj kolumnę "Dysk" malejąco. Zobaczysz, które aplikacje lub usługi generują największy ruch. Często będą to "Host usługi: system lokalny (x)", "Host usługi: Usługa lokalna (bez obsługi sieci) (x)" lub "System", które odpowiadają za Windows Update czy indeksowanie.

Czy to procesor nie nadąża? Sprawdzamy obciążenie CPU i jego przyczyny

Wysokie obciążenie procesora (CPU) po świeżej instalacji również jest częstym zjawiskiem. Podobnie jak w przypadku dysku, głównym podejrzanym jest tu Windows Update. Procesy związane z aktualizacjami, takie jak "Host usługi: system lokalny" czy "Usługa instalatora modułów systemu Windows", mogą przez dłuższy czas utrzymywać CPU na wysokim poziomie, zwłaszcza jeśli procesor jest starszy lub ma mniej rdzeni.

Aby sprawdzić obciążenie procesora, w Menedżerze Zadań przejdź do zakładki "Procesy" i posortuj kolumnę "CPU" malejąco. Zobaczysz, które procesy najbardziej obciążają procesor. Oprócz Windows Update, innymi potencjalnymi winowajcami mogą być:

• Antywirus: Skanowanie w tle może zużywać dużo mocy obliczeniowej.
• Usługi systemowe: Niektóre usługi Windows, takie jak "Wyszukiwanie Windows" (związane z indeksowaniem), mogą również obciążać CPU.
• Sterowniki: Czasami nieprawidłowo zainstalowane lub niekompatybilne sterowniki mogą powodować nadmierne użycie procesora.

Jeśli wysokie obciążenie CPU utrzymuje się przez dłuższy czas po zakończeniu aktualizacji, warto przyjrzeć się konkretnym procesom i spróbować je zidentyfikować. W większości przypadków jednak, po kilku godzinach, gdy Windows Update zakończy swoją pracę, obciążenie procesora powinno wrócić do normy.

Główny podejrzany: Windows Update i procesy w tle jak przejąć nad nimi kontrolę?

Skoro już wiemy, że Windows Update i indeksowanie plików to główni "pożeracze" zasobów zaraz po formacie, czas zastanowić się, jak możemy nad nimi zapanować. Chociaż nie zalecam całkowitego wyłączania aktualizacji (ze względów bezpieczeństwa), istnieją sposoby, aby przyspieszyć ten proces lub zminimalizować jego wpływ na naszą pracę.

Czy można bezpiecznie przyspieszyć proces aktualizacji?

Bezpieczne przyspieszenie procesu aktualizacji Windows jest możliwe, choć wymaga pewnej interwencji. Moja rada to:

1. Ręczne sprawdzenie i instalacja: Zamiast czekać, aż system sam zacznie pobierać aktualizacje w najmniej odpowiednim momencie, możesz ręcznie zainicjować ten proces. Przejdź do Ustawienia > Aktualizacja i zabezpieczenia > Windows Update i kliknij "Sprawdź aktualizacje". Pozwól systemowi pobrać i zainstalować wszystko, co znajdzie. Najlepiej zrobić to, gdy nie planujesz intensywnie korzystać z komputera, np. w nocy.
2. Stabilne połączenie internetowe: Upewnij się, że masz szybkie i stabilne połączenie z internetem. Wolne łącze będzie znacznie wydłużać proces pobierania.
3. Daj mu czas: Po prostu pozwól systemowi pracować. Windows Update jest zaprojektowany tak, aby działać w tle. Jeśli będziesz próbować go zatrzymywać lub restartować komputer w trakcie, możesz tylko wydłużyć cały proces lub nawet doprowadzić do błędów.

Nie zalecam wyłączania usługi Windows Update na stałe, ponieważ aktualizacje zawierają ważne poprawki bezpieczeństwa i stabilności. Można jednak tymczasowo wstrzymać aktualizacje na 7 dni w ustawieniach, jeśli potrzebujesz pełnej wydajności natychmiast.

Jak sprawdzić postęp pobierania i instalacji, by wiedzieć, ile jeszcze czekać?

Wiedza o tym, ile jeszcze potrwa proces aktualizacji, może znacznie zmniejszyć frustrację. Aby monitorować postęp:

1. Przejdź do Ustawienia > Aktualizacja i zabezpieczenia > Windows Update.
2. W tym oknie zobaczysz status aktualizacji: czy są pobierane, instalowane, czy oczekują na ponowne uruchomienie. System często pokazuje procentowy postęp pobierania.
3. Możesz także kliknąć "Wyświetl historię aktualizacji", aby zobaczyć, które aktualizacje zostały już zainstalowane i czy wszystkie zakończyły się sukcesem.

Pamiętaj, że po zainstalowaniu dużej partii aktualizacji system może wymagać kilkukrotnego ponownego uruchomienia. Każdy restart jest częścią tego procesu i jest niezbędny do prawidłowego zastosowania zmian.

Indeksowanie plików: Cichy pożeracz zasobów, którego można okiełznać

Usługa indeksowania plików (Windows Search) to bardzo przydatne narzędzie, które przyspiesza wyszukiwanie plików na komputerze. Jednak zaraz po instalacji systemu, kiedy tworzy swój indeks od zera, może być znaczącym obciążeniem dla dysku. Jeśli zauważasz, że dysk pracuje na 100% i podejrzewasz indeksowanie, możesz tymczasowo je wstrzymać lub ograniczyć.

Jak okiełznać indeksowanie:

1. Tymczasowe wstrzymanie usługi:
   • Wpisz "Usługi" w wyszukiwarce Windows i uruchom aplikację.
   • Znajdź usługę o nazwie "Windows Search".
   • Kliknij prawym przyciskiem myszy i wybierz "Właściwości".
   • W polu "Typ uruchomienia" zmień na "Wyłączony" lub "Ręczny", a następnie kliknij "Zatrzymaj".
   • Pamiętaj, aby po pewnym czasie (np. po kilku godzinach spokojnej pracy komputera) przywrócić typ uruchomienia na "Automatyczny", jeśli chcesz korzystać z szybkiego wyszukiwania.
2. Wyłączenie indeksowania dla konkretnych dysków/folderów:
   • Otwórz "Ten komputer", kliknij prawym przyciskiem myszy na dysk (np. C:) i wybierz "Właściwości".
   • Na zakładce "Ogólne" odznacz opcję "Zezwalaj na indeksowanie zawartości plików na tym dysku wraz z właściwościami plików".
   • Potwierdź zmiany dla wszystkich plików i podfolderów.

Wyłączenie indeksowania dla dysków może znacząco odciążyć dysk, ale pamiętaj, że wyszukiwanie plików w Eksploratorze Windows będzie wtedy znacznie wolniejsze. To rozwiązanie jest dobre dla zaawansowanych użytkowników, którzy rzadko korzystają z systemowej wyszukiwarki lub mają inne narzędzia do zarządzania plikami.

Brakujące ogniwo: Dlaczego bez tych sterowników komputer jest jak bolid bez kół?

Sterowniki chipsetu: Zapomniany fundament wydajności Twojego PC

Sterowniki chipsetu płyty głównej to absolutny fundament. To one odpowiadają za prawidłową komunikację między procesorem, pamięcią RAM, dyskami (przez kontrolery SATA/NVMe), portami USB i innymi komponentami. Bez nich, nawet najszybsze podzespoły nie będą w stanie w pełni wykorzystać swojego potencjału.

Brak aktualnych sterowników chipsetu może prowadzić do:

• Drastycznego obniżenia wydajności dysku: To szczególnie odczuwalne, jeśli masz dysk SSD. Bez odpowiednich sterowników kontrolerów SATA/NVMe, dysk może działać znacznie wolniej niż powinien.
• Problemów z portami USB: Brak pełnej prędkości transferu lub niestabilne działanie urządzeń USB.
• Niestabilności systemu: Błędy, "niebieskie ekrany śmierci" (BSOD) lub losowe zawieszania się komputera.
• Wyższego zużycia energii: System nieefektywnie zarządza podzespołami.

Zawsze, ale to zawsze po świeżej instalacji systemu, pierwszymi sterownikami, które powinnaś/powinieneś zainstalować, są właśnie sterowniki chipsetu.

Skąd pobrać i jak zainstalować sterowniki, by mieć pewność, że są właściwe?

To kluczowa kwestia. Pamiętaj, aby sterowniki pobierać wyłącznie z oficjalnych stron producentów sprzętu. Unikaj stron trzecich, "driver updaterów" czy ogólnych portali ze sterownikami często zawierają one przestarzałe lub niebezpieczne wersje.

Oto jak to zrobić krok po kroku:

1. Zidentyfikuj swoje podzespoły:
   • Płyta główna: Użyj programu takiego jak CPU-Z (zakładka "Mainboard") lub sprawdź model na pudełku/fakturze.
   • Karta graficzna: Sprawdź model w Menedżerze Urządzeń (sekcja "Karty graficzne") lub użyj CPU-Z (zakładka "Graphics").
   • Inne: W przypadku laptopów, sprawdź model laptopa.
2. Odwiedź stronę producenta:
   • Dla płyty głównej (np. ASUS, MSI, Gigabyte, ASRock) znajdź sekcję "Wsparcie" lub "Sterowniki" dla swojego modelu.
   • Dla karty graficznej (NVIDIA, AMD) przejdź do sekcji "Sterowniki" i wybierz swój model.
   • Dla laptopów, odwiedź stronę producenta laptopa (np. Dell, HP, Lenovo) i wyszukaj swój model.
3. Pobierz najnowsze sterowniki: Zawsze pobieraj najnowsze, stabilne wersje. Priorytet to sterowniki chipsetu, kontrolerów SATA/NVMe, karty graficznej, karty sieciowej (LAN/Wi-Fi) i dźwiękowej.
4. Zainstaluj sterowniki: Zazwyczaj wystarczy uruchomić pobrany plik (często jest to instalator .exe) i postępować zgodnie z instrukcjami na ekranie. Po instalacji sterowników chipsetu i karty graficznej, zazwyczaj wymagane jest ponowne uruchomienie komputera.

Pamiętaj, że kolejność instalacji ma znaczenie. Najpierw chipset, potem karta graficzna, a na końcu reszta. To zapewni najlepszą stabilność i wydajność.

Czy automatyczne aktualizacje sterowników przez Windows to zawsze dobry pomysł?

Windows Update ma funkcję automatycznego pobierania i instalowania sterowników. Brzmi to wygodnie, prawda? Niestety, z mojego doświadczenia wynika, że nie zawsze jest to najlepsze rozwiązanie.

Ryzyka związane z automatycznymi aktualizacjami sterowników przez Windows Update:

• Przestarzałe lub generyczne wersje: Windows Update często instaluje starsze lub bardziej generyczne sterowniki, które mogą nie w pełni wykorzystywać możliwości Twojego sprzętu lub nie oferować najnowszych funkcji.
• Konflikty i błędy: Czasami sterowniki dostarczone przez Microsoft mogą być niekompatybilne z konkretną konfiguracją sprzętową, prowadząc do niestabilności, spadków wydajności, a nawet "niebieskich ekranów śmierci".
• Brak optymalizacji: Sterowniki producentów sprzętu (np. NVIDIA, AMD dla kart graficznych) są często zoptymalizowane pod kątem konkretnych gier czy aplikacji, czego nie zapewniają generyczne sterowniki Windows.

Dlatego też, jeśli zależy Ci na maksymalnej wydajności i stabilności, zawsze zalecam ręczne pobieranie i instalowanie sterowników ze stron producentów. Na automatyczne aktualizacje sterowników przez Windows Update można polegać w przypadku mniej krytycznych podzespołów lub gdy nie masz czasu na ręczną instalację, ale zawsze warto sprawdzić, czy nie ma nowszych wersji u producenta.

Gdy sprzęt niedomaga: Czy dysk twardy jest hamulcem dla całego systemu?

Po świeżej instalacji systemu, gdy Windows Update i indeksowanie plików już się uspokoiły, a wszystkie sterowniki są na swoim miejscu, komputer nadal działa wolno? Wtedy musimy poważnie zastanowić się nad stanem naszego sprzętu. Najczęstszym winowajcą w takiej sytuacji jest dysk twardy, zwłaszcza jeśli jest to tradycyjny HDD.

Jak w prosty sposób sprawdzić kondycję dysku twardego (HDD/SSD)?

Sprawdzenie kondycji dysku jest kluczowe, aby wykluczyć jego uszkodzenie jako przyczynę spowolnień. Oto kilka metod:

1. Narzędzie Chkdsk (Check Disk) w Windows:
   • Otwórz "Ten komputer", kliknij prawym przyciskiem myszy na dysk (np. C:) i wybierz "Właściwości".
   • Przejdź do zakładki "Narzędzia" i w sekcji "Sprawdzanie błędów" kliknij "Sprawdź".
   • System przeskanuje dysk w poszukiwaniu błędów logicznych i fizycznych.
2. Dane SMART (Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology): To wbudowany w dysk system monitorowania jego stanu. Możesz odczytać te dane za pomocą specjalistycznych programów:
   • CrystalDiskInfo: To darmowe i bardzo popularne narzędzie. Po uruchomieniu wyświetla status dysku (np. "Dobry", "Ostrzeżenie", "Zły"), temperaturę oraz szczegółowe dane SMART. Jeśli widzisz status "Ostrzeżenie" lub "Zły", to znak, że dysk jest uszkodzony lub bliski awarii.
   • HD Tune (wersja darmowa lub trial): Oferuje również odczyt SMART oraz testy wydajności.

Objawy wskazujące na zużycie lub uszkodzenie dysku (zwłaszcza HDD) to:

• Głośna praca dysku: Stukanie, zgrzytanie, szumienie.
• Bardzo wolne uruchamianie systemu i aplikacji.
• Częste "zawieszanie się" komputera.
• Błędy odczytu/zapisu plików.
• Wspomniane wcześniej stałe obciążenie dysku na 99-100% w Menedżerze Zadań.

HDD vs SSD w 2026 roku: Dlaczego wymiana dysku to najlepsza inwestycja w prędkość?

Jeśli Twój komputer nadal korzysta z tradycyjnego dysku HDD, to właśnie on jest najprawdopodobniej największym hamulcem wydajności całego systemu, nawet po świeżej instalacji. Różnica między HDD a SSD jest kolosalna i w 2026 roku, kiedy wymagania systemowe rosną, wymiana dysku na SSD to najlepsza inwestycja w przyspieszenie komputera.

Dysk SSD (Solid State Drive) nie posiada ruchomych części, co przekłada się na znacznie wyższe prędkości odczytu i zapisu danych oraz niemal natychmiastowy czas dostępu. Poniżej przedstawiam krótkie porównanie:

Wymiana dysku HDD na SSD to najskuteczniejszy sposób na tchnięcie nowego życia w stary komputer. System uruchamia się w kilka sekund, programy otwierają się błyskawicznie, a ogólna responsywność systemu wzrasta niepomiernie. Jeśli masz jeszcze HDD, to jest to pierwsza rzecz, którą powinnaś/powinieneś rozważyć, aby pozbyć się problemu wolnego działania komputera.

Czy mała ilość pamięci RAM może powodować spowolnienie po formacie?

Tak, niewystarczająca ilość pamięci RAM może znacząco wpływać na wydajność systemu, nawet po świeżej instalacji. Współczesne systemy Windows, takie jak Windows 10 czy 11, są dość zasobożerne. Jeśli masz za mało RAM-u, system zaczyna intensywnie korzystać z pliku wymiany (tzw. pliku stronicowania) na dysku twardym.

Plik wymiany działa jak rozszerzenie pamięci RAM, ale jest znacznie wolniejszy, ponieważ dane muszą być odczytywane i zapisywane na dysku. Kiedy pamięć RAM jest przepełniona, system nieustannie przenosi dane między RAM-em a dyskiem, co powoduje drastyczne spowolnienie działania komputera. W Menedżerze Zadań zobaczysz wtedy wysokie użycie dysku, nawet jeśli nie ma żadnych innych intensywnych procesów.

Minimalne zalecane ilości RAM dla nowoczesnych systemów Windows to:

• 4 GB RAM: Absolutne minimum dla Windows 10/11, ale będzie działać wolno, zwłaszcza przy wielu otwartych aplikacjach.
• 8 GB RAM: Zalecane minimum dla komfortowej pracy biurowej i przeglądania internetu.
• 16 GB RAM i więcej: Optymalna ilość dla większości użytkowników, w tym graczy i osób korzystających z bardziej wymagających aplikacji.

Jeśli masz 4 GB RAM lub mniej, rozważ rozbudowę pamięci. To, obok wymiany dysku na SSD, jedna z najlepszych inwestycji w przyspieszenie komputera.

Optymalizacja na start: Proste zmiany, które przyniosą natychmiastową poprawę

Po upewnieniu się, że wszystkie sterowniki są aktualne, a sprzęt jest w dobrej kondycji, możemy przejść do drobnych, ale często bardzo skutecznych optymalizacji. Te proste zmiany mogą przynieść natychmiastową poprawę responsywności i wydajności systemu.

Tryb AHCI: Upewnij się, że Twój dysk pracuje z maksymalną prędkością

Tryb AHCI (Advanced Host Controller Interface) to standardowy interfejs programowania dla kontrolerów SATA, który umożliwia zaawansowane funkcje, takie jak NCQ (Native Command Queuing) i hot-plugging. Jest on kluczowy dla pełnej wydajności nowoczesnych dysków SATA, zarówno HDD, jak i SSD. Jeśli Twój system działa w trybie IDE (starszym i mniej wydajnym), tracisz znaczną część potencjału swojego dysku.

Jak sprawdzić, czy tryb AHCI jest aktywny w systemie Windows:

1. Naciśnij Win + R, wpisz devmgmt.msc i naciśnij Enter, aby otworzyć Menedżer Urządzeń.
2. Rozwiń sekcję "Kontrolery IDE ATA/ATAPI".
3. Jeśli zobaczysz pozycje zawierające "AHCI Controller" (np. "Standardowy kontroler NVM Express AHCI"), oznacza to, że tryb AHCI jest włączony. Jeśli widzisz tylko "Standardowy kontroler IDE", prawdopodobnie działa w trybie IDE.

Jak włączyć tryb AHCI w BIOS/UEFI (jeśli jest wyłączony):

UWAGA! Zmiana trybu pracy dysku z IDE na AHCI w BIOS/UEFI po zainstalowaniu systemu Windows w trybie IDE może spowodować, że system się nie uruchomi (tzw. "niebieski ekran śmierci" z błędem 0x0000007B). Aby tego uniknąć, musisz najpierw dokonać pewnych zmian w rejestrze Windows:

1. Naciśnij Win + R, wpisz regedit i naciśnij Enter.
2. Przejdź do klucza: HKEY_LOCAL_MACHINE\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\iaStorV.
3. Zmień wartość Start na 0.
4. Przejdź do klucza: HKEY_LOCAL_MACHINE\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\iaStorAV\StartOverride.
5. Zmień wartość 0 na 0.
6. Przejdź do klucza: HKEY_LOCAL_MACHINE\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\storahci.
7. Zmień wartość Start na 0.
8. Przejdź do klucza: HKEY_LOCAL_MACHINE\SYSTEM\CurrentControlSet\Services\storahci\StartOverride.
9. Zmień wartość 0 na 0.
10. Zrestartuj komputer i wejdź do BIOS/UEFI. Zazwyczaj robi się to, naciskając klawisz Del, F2, F10 lub F12 podczas uruchamiania.
11. Znajdź ustawienia dotyczące trybu pracy dysku (często w sekcji "Storage Configuration", "SATA Configuration" lub "Integrated Peripherals") i zmień je z "IDE" na "AHCI".
12. Zapisz zmiany i wyjdź z BIOS/UEFI. System powinien uruchomić się normalnie, a wydajność dysku powinna wzrosnąć.

Plany zasilania: Jak uwolnić pełną moc procesora jednym kliknięciem

Plany zasilania w systemie Windows kontrolują, jak komputer zarządza energią, a co za tym idzie jak wydajnie działają jego podzespoły, zwłaszcza procesor. Domyślne plany, takie jak "Zrównoważony" lub "Oszczędzanie energii" (szczególnie w laptopach), ograniczają moc procesora, aby oszczędzać baterię lub zmniejszyć zużycie prądu. Jeśli zależy Ci na maksymalnej wydajności, warto to zmienić.

Jak zmienić plan zasilania:

1. Wpisz "Panel sterowania" w wyszukiwarce Windows i uruchom go.
2. W Panelu sterowania wybierz "Opcje zasilania" (jeśli masz widok kategorii, najpierw wybierz "Sprzęt i dźwięk").
3. Zaznacz opcję "Wysoka wydajność".
4. W niektórych systemach (zwłaszcza z nowszymi procesorami) może być dostępny plan "Ultimate Performance" (Najwyższa wydajność). Możesz go aktywować za pomocą wiersza poleceń (uruchom jako administrator): powercfg -duplicatescheme e9a42b02-d5df-448d-aa00-03f14749eb61, a następnie wybierz go w Opcjach zasilania.

Pamiętaj, że plan "Wysoka wydajność" lub "Ultimate Performance" może zwiększyć zużycie energii i skrócić czas pracy na baterii w laptopach. W komputerach stacjonarnych nie ma to większego znaczenia, poza minimalnie wyższym rachunkiem za prąd.

Wyłączanie zbędnych programów w autostarcie nawet w świeżym systemie

Nawet w świeżo zainstalowanym systemie Windows często znajdziemy programy, które uruchamiają się automatycznie wraz z systemem, spowalniając jego start i obciążając zasoby w tle. Mogą to być aplikacje producenta komputera, programy do zarządzania sprzętem czy nawet niektóre komunikatory.

Jak wyłączyć zbędne programy w autostarcie za pomocą Menedżera Zadań:

1. Uruchom Menedżer Zadań (Ctrl+Shift+Esc).
2. Przejdź do zakładki "Uruchamianie".
3. Zobaczysz listę programów, które uruchamiają się wraz z systemem, wraz z informacją o ich "Wpływie na uruchamianie" (np. "Wysoki", "Średni", "Niski").
4. Przejrzyj listę i wyłącz te programy, których nie potrzebujesz, aby uruchamiały się automatycznie. Wystarczy kliknąć prawym przyciskiem myszy na dany program i wybrać "Wyłącz".

Zawsze warto zachować ostrożność i nie wyłączać programów, których przeznaczenia nie znasz (np. sterowników audio czy oprogramowania antywirusowego). Skup się na aplikacjach, które ewidentnie są zbędne na starcie.

Plan działania na przyszłość: Jak dbać o system, aby uniknąć kolejnego zamulenia?

Zainstalowanie systemu od nowa to świetny sposób na odświeżenie komputera, ale kluczem do długotrwałej wydajności jest odpowiednia konserwacja. Chcę Ci przekazać kilka wskazówek, jak dbać o system, aby uniknąć kolejnego "zamulenia" i cieszyć się szybkim komputerem przez długi czas.

Regularna aktualizacja sterowników najlepsze praktyki

Jak już wspomniałam, sterowniki to podstawa. Aby utrzymać optymalną wydajność i stabilność, zalecam następujące praktyki:

• Monitoruj strony producentów: Regularnie (np. raz na miesiąc lub kwartał) odwiedzaj strony producentów Twojej płyty głównej, karty graficznej i innych kluczowych podzespołów. Sprawdzaj, czy pojawiły się nowe wersje sterowników.
• Priorytet dla kluczowych sterowników: Skup się na aktualizacji sterowników chipsetu, kontrolerów dysku (SATA/NVMe), karty graficznej oraz karty sieciowej. To one mają największy wpływ na wydajność i stabilność.
• Czytaj opisy zmian: Przed instalacją nowej wersji sterownika, zawsze przeczytaj, jakie zmiany wprowadza. Czasami nowa wersja może być przeznaczona dla innego sprzętu lub zawierać błędy, które mogą Cię dotyczyć.
• Unikaj "driver updaterów": Programy do automatycznej aktualizacji sterowników często robią więcej szkody niż pożytku, instalując nieodpowiednie lub przestarzałe wersje.

Pamiętaj, że dobrze dobrane i aktualne sterowniki to podstawa szybkiego i stabilnego systemu.

Przeczytaj również: Vincent V Severski - książki kryminalne i sensacyjne polskiego autora

Monitorowanie stanu podzespołów: Jak wcześnie wykryć nadchodzące problemy?

Wczesne wykrycie problemów ze sprzętem może zaoszczędzić Ci wiele frustracji i pieniędzy. Regularne monitorowanie stanu kluczowych podzespołów to prosta, ale skuteczna metoda profilaktyki. Oto kilka narzędzi i metod:

• CrystalDiskInfo: Jak już wspomniano, to doskonałe narzędzie do monitorowania danych SMART dysków HDD i SSD. Uruchamiaj je co jakiś czas, aby sprawdzić status dysku. Jeśli pojawi się "Ostrzeżenie", zacznij myśleć o kopii zapasowej danych i wymianie dysku.
• HWMonitor / HWiNFO: Te programy pozwalają monitorować temperatury procesora, karty graficznej, dysków oraz prędkości wentylatorów. Wysokie temperatury mogą świadczyć o problemach z chłodzeniem, co prowadzi do throttlingu (spadku wydajności) i skraca żywotność podzespołów.
• Menedżer Zadań: Regularnie zaglądaj do Menedżera Zadań, aby sprawdzić obciążenie CPU, RAM i dysku. Jeśli zauważysz nieuzasadnione wysokie obciążenia, możesz szybko zidentyfikować problematyczny proces.
• Słuchaj swojego komputera: Nietypowe dźwięki z dysku twardego (stukanie, zgrzytanie), głośniejsza niż zwykle praca wentylatorów czy nagłe spowolnienia bez wyraźnej przyczyny to sygnały, że coś może być nie tak.

Dzięki regularnemu monitorowaniu możesz wcześnie zareagować na potencjalne problemy, zanim przerodzą się one w poważne awarie i całkowite spowolnienie systemu.